Maliyet, borç ve iklim kıskacında Türk tarımı

Türkiye'de tarım sektörü ve gıda piyasası; iklim değişikliğinin yıkıcı etkileri, yüksek girdi maliyetleri ve kronikleşmiş yapısal sorunların birleşimiyle tarihinin en zorlu dönemlerinden birini yaşıyor.

Tarladan sofraya uzanan tedarik zincirindeki başta maliyet artışları olmak üzere temel sorunlar, gıda enflasyonunu genel enflasyon ortalamalarının üzerine taşıyan temel dinamik haline geldi. 

Sektör, bir yandan aşırı sıcaklar, zamansız gelen zirai donlar, kuraklık ve yeraltı su seviyelerinin çekilmesi gibi iklim şoklarıyla boğuşurken; diğer yandan pamuk, mısır ve sebze-meyve grubunda belirgin verim kayıplarıyla karşı karşıya kalıyor.

Üretimin belini büken maliyet artışları

Üretim sahasındaki fiziki zorluklara, her geçen gün ağırlaşan ekonomik yükler eşlik ediyor. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından açıklanan veriler, üreticinin üzerindeki maliyet baskısını net bir şekilde ortaya koyuyor.

Tarımsal girdi fiyatları yıllık bazda yüzde 32,06 oranında artış kaydederken, tarımda kullanılan mal ve hizmetlerdeki yıllık artış yüzde 33,88'e ulaştı.

Girdi kalemleri incelendiğinde en çarpıcı yükseliş, yıllık yüzde 50,99'luk artışla gübre ve toprak geliştiriciler grubunda yaşandı.

Üretimin en kritik bileşenlerinden biri olan enerji tarafında ise tablo daha da ağır vaziyette. Enerji grubundaki yıllık fiyat artışı yüzde 77,63 gibi rekor bir seviyeye ulaştı. 

Dışa bağımlı olunan mazot, tohum, ilaç ve yem maliyetlerindeki bu kontrolsüz yükseliş, üretim maliyetlerini tırmandırmaya devam ediyor.

Tarladan markete katlanan fiyatlar

Üretim maliyetlerindeki bu sıçrama, doğrudan satış fiyatlarına yansıyor. Yem fiyatları et ve süt ürünlerini; gübre ve mazot zamları ise taze sebze ve meyveyi, tüm tarım ürünlerini doğrudan etkiliyor. 

Ancak gıda fiyatlarındaki artış sadece maliyetlerle sınırlı değil. Türkiye'de gıdanın büyük bölümünün karayoluyla taşınması, akaryakıt zamları, otoban-köprü geçiş ücretleri ve ambalaj giderleri nakliye maliyetlerini katlıyor.

Bunun yanı sıra, tarladaki çıkış fiyatı ile market rafı arasındaki devasa uçurum varlığını koruyor. Aracı zincirleri ve verimsiz dağıtım kanalları kâr marjlarını artırırken, girdilerini karşılayamayan üreticilerin anaç hayvanlarını kesime göndermesi hayvancılıkta telafisi güç bir kan kaybı yaratıyor.

Genç nüfusun kente göç etmesiyle yükselen yaş ortalaması, miras hukuku nedeniyle parçalanan küçük araziler ve yetersiz planlama, sektörü adeta kilitliyor.

Borç sarmalı ve çiftçinin finansman krizi

Tarımsal üretimin devamlılığı önündeki en büyük engel ise sürdürülebilir finansman eksikliği ve kontrolsüzce ağırlaşan borç yükü.

Tarımın, harcamanın sezon başında yapılıp gelirin aylar sonra elde edildiği yapısı, özkaynağı tükenen çiftçiyi tamamen borçlanmaya mecbur bırakıyor.

Yüksek faiz oranları, bankaların katı teminat şartları ve arazilerin ipotekli oluşu finansmana erişimi imkansız kılıyor. 

Bankadan kredi alamayan üretici, gübre ve tohumunu piyasadan senetle (vadeli) alıyor; bu durum fahiş vade farkları doğuruyor.

Ağustos 2026 verilerine göre çiftçilerin bankalara ve finans kuruluşlarına olan toplam tarımsal kredi borcu 1 trilyon 459 milyar TL seviyesine ulaştı. Gübre bayileri ve tüccarlara olan borçlar eklendiğinde toplam yük 1,5 trilyon TL'yi aşıyor.

Ödenemediği için icralık olan takipteki kredi miktarı 25,5 milyar TL'ye yükselirken, toplam borç miktarı çiftçiye sağlanan yıllık tarımsal desteklerin yaklaşık 8,7 katına çıkmış durumda.

BTP lideri Hüseyin Baş'tan 10 maddelik tarım reformu

Sektördeki bu ağır tablo karşısında siyaset ve ekonomi dünyasından alternatif çözüm önerileri sunuluyor. 

Bağımsız Türkiye Partisi (BTP) Genel Başkanı Hüseyin Baş, mevcut düzeni tamamen değiştirmeyi hedefleyen 10 maddelik bir tarım reformu paketini kamuoyuyla paylaştı.

Türk çiftçisinin şartları dikkate alınarak hazırlandığı belirtilen reform paketinde şu projeler bulunuyor:

1- Tahditler kaldırılacaktır.

2- Devlete ait topraklar uzun vadeli, sembolik ücretler karşılığında kiraya verilecektir.

3- Ürün fiyatları çiftçiler tarafından üretici kooperatif üzerinden belirlenecektir. Hem devlet desteğini hem de iç piyasa fiyatını beraber alacaktır.

4- Devlet üreticinin yetiştirdiği ürünün yüzde 50'sine en az 6 ay evvelinden avans verecektir.

5- İthal ürünlere karşılık yerli üreticinin korunması devlet garantisinde sağlanacaktır.

6- Tarım için gerekli olan finansman, elde edilen üretim karşılığı senyoraj geliri ile karşılanacaktır.

7- Devlet tarıma bağlı sanayi üzerine yatırım yapmak isteyen girişimcilere, "proje mukabili 0 faizli krediler" ve "gerekirse geri ödemesi üretim veya ürün" olacak türden kredi verecektir.

8- Devlet ürünlere pazar garantisi verecektir.

9- Gübre ve tarım ilaçları konusunda yatırımlar teşvik edilecektir.

10- Çiftçiye emeklilik desteği ve doğal afetlere karşı sigorta desteği sağlanacaktır.

Türkiye tarımı; yüksek borç yükü, katlanan girdi maliyetleri ve iklim krizinin kıskacında stratejik bir virajda. Mevcut tablonun sürdürülemez olduğu açıkça görülüyor.

Atılacak bütün bu adımlar; Türkiye'nin gıda güvenliğini teminat altına almak ve ülkeyi yeniden "kendi kendine yeten" bir tarım ülkesi konumuna taşımak için olmazsa olmaz bir zorunluluktur.